Gau Beltza: zer den eta nondik datorren arimen gau euskalduna
Betiko euskal Halloween gisa saltzen da, eta egia interesgarriagoa da: ohitura zaharra da, izena berria, eta jaia oraintxe ari da egiten, auzoz auzo.
Urriaren 31 guztietan norbaitek azaltzen du Gau Beltza «euskal Halloweena» dela, zeltetatik datorrela eta hemen ospatzen zela filmetako kalabazak iritsi baino askoz lehenago. Zati bat egia da. Bestea sinplifikazio bat da, eta bidean galtzen dena da jai honen alderik interesgarriena: oraintxe ari da asmatzen, eta nola egiten den ikus daiteke.
Ohitura: arimen gaua
Zaharra ez da izena, ohitura baizik. Euskal Herrian, Europa erdian bezala, Santu Guztien eguna eta Hildakoen eguna arimenak ziren, eta azaro osoa haien hilabetea zen. Euskalerriko Atlas Etnografikoak herrietan kontatzen zena jasotzen du: Legazpin, egun horietako egunsentiak beste usain bat zuela, arimak etxeetan sartzen zirelako; Zerainen, usain hori ibaiertzean eta bidegurutzeetan nabaritzen zela gehiago. Eta azaroaren 1etik 2rako gauak argizaiolen argizari usaina zuen, hildakoen alde pizten ziren oholtxoena.
Eta kalabazak bazeuden. Mutrikun, XX. mendearen hasieran, mutikoek kalabazak lapurtzen zituzten baratzeetan egun batzuk lehenago, hustu, barruan kandela bat sartu eta atarietan uzten zituzten, eta batetik bestera ibiltzen ziren jendea izutzen, herriko hilobizainaren kontrako kanta batekin: «Xesteron kontra, animen alde». Kalabazez gain patatak, arbiak edo azak ere husten ziren: zegoena. Gau horri Arimen Gaua esaten zitzaion.
Ohitura itzaliz joan zen XX. mendean zehar, eta hamarkadetan ia ezer ez zen geratu.
Izena: dirudiena baino gazteagoa
«Gau Beltza» izen berria da. Argi esaten du Gipuzkoako Foru Aldundiak 2025eko urrian gaiari eskaini zion mintegiaren aurkezpenak: hitza berria da, ohitura oso zaharra eta kristautasuna baino lehenagokoa, eta gaur izen horrekin ospatzen denak erlijioarekin zerikusirik ez duten jarduerak eta sinesmenak biltzen ditu.
Mintegiaren izenburua galdera bat zen, XXI. mendeko euskal tradizioa?, eta aurkezpenak hemengo sustraiak eta kanpoko eraginak euskal kultura urbano batean biltzen dituen fenomeno gisa deskribatzen zuen, eta folklore ia guztia ez bezala, gure begien aurrean hazten ari dena. Ondare immateriala aztertzen duenarentzat aukera arraroa da, jai tradizional ia guztiak eginda daudenean aztertzen baitira.
Zer lotura duen Halloweenekin
Asko, eta ez dago ezkutatu beharrik. Halloween Santu Guztien bezpera da tradizio irlandarrean eta eskoziarrean; emigrazioarekin Estatu Batuetara igaro zen eta jai global bihurtuta itzuli zen, bere merchandisingarekin eta parke tematikoekin.
Josu Ozaita antropologoak 2019an azaltzen zuen: Halloween mende honen hasieran hasi zen Euskal Herrian zabaltzen, batez ere haurren artean, Santu Guztien eguneko hilerrirako familia bisitak pisua galtzen zuen bitartean eta data erlijiosoa baino jolasgarriagoa bihurtzen zen bitartean. Ozaitak eta Jaime Altunak ikusi zuten han tradizio bat jaiotzen ari zela, eta haurren ikuspegitik aztertu zuten. Emaitza Itzalitako kalabazen berpiztea da, 2018an argitaratua, eta ondoren etorri den ia guztiak liburu horretan hartu du oinarri.
Gau Beltza ez da jaio, beraz, Halloweeni bizkarra emanda, haren ondoan baizik: gau bera, kalabaza berak eta mozorro berak, baina euskaraz antolatuta, herriko elkarteek eta hemengo ohiturekin.
Nola zabaldu den
Liburutik abiatuta, euskara elkarteen Taupa mugimenduak —lehengo Topaguneak— baliabide kutxa bat osatu zuen edozein herrik hutsetik hasi gabe antolatu ahal izateko: nondik datorren, nola egiten den, kalabaza eta makillaje tailerrak, txikitan nola bizi zuten kontatzen duten adinekoen testigantzak eta dokumental bat. Gaur herri askok ospatzen dute, bakoitzak bere erara.
Donostian auzoek antolatzen dute. Ez dago ekitaldi nagusirik: elkarte, euskara batzorde, ikastola edo haurtxoko bakoitzak berea prestatzen du, eta Udaleko Euskara Zerbitzuak auzoetan Euskararen Eguna eta Gau Beltza programatzeko pentsatutako laguntza ildo bat du. Aurten zein auzok ospatzen duten, eta zerekin, jaiaren fitxan dago, programak argitaratu ahala gehitzen baititu.
Aste berean, zineman
Gau Beltza Fantasiazko eta Beldurrezko Zinemaren Astearekin batera etorri ohi da, 1990etik Donostiako zinemak betetzen dituena urriaren amaieran. Egun horietan hiriak bi aldiz du mozorrotzeko eta lagunartean beldurra pasatzeko ohitura.
Hau ez da iraungitzen, baina aipatzen dituen lekuak bai: taberna bat itxi egiten da eta ordutegi bat aldatu, inork iragarri gabe. Estekatutako fitxa bakoitzak noiz egiaztatu zen esaten du.